Bilgisayarlar kendi aralarında onlar için belirlenen dil ile konuşurlar. Bu dil her işletim sisteminde ve her programda farklı olabiliyor. Bilgisayar ortamında çok sayıda yazılım dili bulunuyor. Her dil kendi içinde bir düzen bir mantık çerçevesi ile oluşturulmuş ve kendi içinde komutlar ve kodlar yardımıyla yönetilebiliyor. İşte bu yazılım dilleri ve kod düzenlerinin her biri script olarak adlandırılır. 

Aslında el yazısı anlamına gelen “Script” kelimesi, dijital dünyada bilgisayar ve programlama dilleri içinde betik diller için kullanılan genel bir ifade. Bu yazıda “Script Nedir?” ve “Script Türleri Nelerdir?” hakkında bilgilendirme yapacağız. 

blank

Script Nedir?

Herhangi bir programlama dili ile oluşturulmuş ve içinde çeşitli amaca hizmet etmek üzere oluşturulmuş birçok kod dizisi bulunduran hazır kod bloklarına script denir. Her programlama dili, kendi içinde bu kod ve komut dizinlerini rahatlıkla kullanabileceğiniz kelime işleme programları da bulunmaktadır. Bu programlar kod dizinlerini yazarken otomatik tamamlama yaparak hem hata yapmanızın önüne geçer hem de işlerinizi kolaylaştırır. 

Web tabanlı da kullanılabilen bu script kaynakları kendi içinde farklı mantık süreçlerini işleterek farklı amaçlarla programlar ve dijital süreçler oluşturulmasına yardımcı olur. 

Web sitesi geliştirirken kullanılan bir script ile bilgisayar oyunu oluşturmak için kullanılan script doğal olarak birbirlerinden farklıdır. Fakat aynı sonucu almak için farklı farklı scriptler de kullanılabiliyor. Bunun yanında bazı kabiliyetler sadece belirli scriptler vasıtasıyla oluşturulabiliyor. 

Birçok script türleri ve buna bağlı kod depoları, internet üzerinde çeşitli platformlarda (Github, Stackoverflow) programcılar tarafından ücretsiz veya ücretli bir şekilde paylaşılabiliyor. 

Bu sayede paylaşılan bu hazır kod gruplarını tekrar tekrar yazmanıza gerek kalmıyor. Bu olay biraz da birçok şarkı için ortak kullanılan gitar akorlarına benzetilebilir. Bu akor parçalarından farklı farklı melodiler ve şarkılar oluşturmak mümkün olduğu gibi bu hazır script kod grupları ile programların belli kısımları kolayca oluşturulabiliyor.

blank

Script Kullanmanın Avantaj ve Dezavantajları

Script Kullanmanın Avantajları;

  • Scriptler genelde Open Source (Açık Kaynak Kodlu) olması nedeniyle kodların görüntülenmesi ve düzenlenmesine olanak sunar.
  • Komut dosyasının (Script) genelde derlenmesi gerekmez ancak gerekirse düzenleme imkanı da vardır. 
  • Öğrenmesi ve yazması kolaydır.
  • Farklı işletim sistemleri arasında kullanım kolaylığı ve imkanı vardır. 
  • Bir program geliştirmek genelde uzun süreler gerektirir ancak scriptler sayesinde bunu oluşturmak hazır kod dizinleri sayesinde oldukça kolaydır. 

Script Kullanmanın Dezavantajları;

  • Hazır Script kodlar bazen derlenmiş bir programdan daha yavaş çalışabilir.
  • Script kullanabilmek için bir derleme programına ihtiyaç vardır.
  • Script üreten ve üretilen kodların başkası tarafından kullanmasını istemeyen şirketler için Open Source kullanmak sıkıntı yaratabilir. 

Script Türleri Nelerdir?

Scriptler, hazır komut setleri olarak karşımıza çıkıyor ve farklı türde kullanılan birçok script mevcut. İsterseniz başlıklar olarak script türlerine giriş yapalım.

JavaScript (.js)

Kendi içinde de birçok çeşitli türü olan JavaScript kodları şu anda programcıların en çok tercih ettiği script türlerindendir. Bu scriptler, kütüphaneler şeklinde birçok platformda yayınlanıyor. 

Özellikle internet sitelerinin akışında üç boyutlu görüntüler oluşturmak harita organizasyonu yapmak ses ve video kabiliyetleri ile ilgili düzenlemeler JavaScript kullanılarak kolaylıkla gerçekleştirilebiliyor. 

Veritabanı yönetimi, formlar, yazı tipleri, grafikler ve veri görselleştirme ile kullanıcı arayüz ve bileşenleri JavaScript kullanılarak gerçekleştirilebilen işlemlerdir.

Daha önceleri sadece front-end işlemlerinde kullanılan JavaScript, artık hem frontend hem de back-end işlemlerinde kullanılabilir hale geldi.

Node.js, React.js, jQuery popüler JavaScript türleri olarak karşımıza çıkıyor.

PHP Script

Webmaster arkadaşların en sık kullandığı script PHP scriptidir. Aslında C tabanlı bir uygulama dilidir. PHP (Hypertext Preprocessor) Üstünyazı Önişlemcisi olarak tanımlansa da aslen Personal Home Page, yani Kişisel Ana Sayfa yönetimi için oluşturulmuştur. PHP, sunucu tarafında çalışan çok geniş kullanım alanı olan bir betik dilidir. Wikipedia’nın ifade ettiğine göre 244 milyondan fazla web sitesi PHP ile çalışmaktadır.

PHP kodları, Web server ile yorumlanarak web sayfasının oluşturulmasını sağlar. 

Özgür bir yazılım olan PHP ücretsiz bir şekilde yüklenip kullanılabiliyor.

Web sitesinin sunucu ile arasındaki iletişimi ve bunun yanında örneğin alışveriş sitesinde bulunan alışveriş sepetinin yönetimi de yine bu sistemle oluşturulabiliyor.

Apple Script

Apple şirketi tarafından geliştirilen bir scripttir. MacOS işletim sistemlerinde kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Bu script sayesinde kullanıcılar otomatik ve tekrarlı bazı görevleri kolayca gerçekleştirebilirler. Kullanıcıların kolayca kullanabilmesi için komutları ezberlenmesi kolay kelimelerden oluşmaktadır.

Örneğin: display diyalog “ Niobe hosting olarak %91 müşteri memnuniyet oranı ile Türkiye’nin en çok beğenilen hosting firmaları arasında yer alıyoruz.”  komut dizisi ibaresini oluşturup çalıştırdığınızda tırnak içinde yazdığımız metin ekrana yazı olarak gelecektir.

Applescript, betik yeteneklerinin Unix Shell araçlarıyla birlikte sunuyor. Dosya dönüştürme değiştirme veritabanı ve diğer bazı uygulamalar yanında otomatik iş akışı üretmek için kullanılabilir.

Visual Basic Script (.vbs)

Visual basic programlama dilinin kullanıldığı script çeşididir. Microsoft Visual Basic programlama dili aktif kullanılan programlama dillerinden biridir. Visual Basic Script genelde uygulamalara görsellik kazandırmak için kullanılmaktadır. Microsoft tarafından geliştirilmiş olan bu script türü ayrıca istemci ve sunucu tarafında da çalıştırılabilen bir dildir. ASP ile oluşturulan sayfalarda bu script türü kullanılmaktadır.

Shell Script

İşletim sistemleri arasındaki işlemlerde kullanılan bir script türüdür. Daha çok Linux işletim sistemlerinde kullanılmaktadır. Shell İngilizce Kabuk anlamına gelen bir tabirdir ve işletim sisteminin bu özel kısmında çalışmak üzere kullanılan bir script ve komut türüne Shell Script denir.

Batch Files (.bat)

Genelde Windows sürümlerinde kullanılan bu script türü, DOS ortamlarında da kullanılmaktadır. Bat dosyaları toplu iş dosyaları olarak da bilinmektedir. Belli sırada yapılması istenen işlerin müdahale edilmeden kendiliğinden yapılmasının önünü açar.

Command Files (.cmd)

Bat ile hemen hemen aynı olan “.cmd” dosyaları da Windows NT ile geliştirilmiştir. Windows NT ve DOS ortamında açılabilmektedir. Komut dosyası olarak da ifade edilebiliyor. Command files “.bat” dosyaları gibi sıra ile gerçekleştirilen toplu iş dosyaları olarak tanımlanabilir. Düz metin olarak kaydedilirse metin düzenleme ve işleme programları ile açılıp düzenlenebilmektedir.

blank

Nulled Script

İnternette her yazılım veya script ücretli değil ancak bazı çok kullanışlı olanları sahipleri tarafından lisanslanıp lisans ücreti karşılığında kullanıma sunuluyor. Bazen bu lisans koruması başkaları tarafından kaldırılıp korsan şekilde kullanım yapılabiliyor. İşte bu şekilde lisanslı scriptlerin lisans koruması kırılarak kullanılmasına Nulled Script deniyor. Aslında bir script türü olmasa da bunlara lisanssız scriptlerin genel adı denebilir.

Lisanssız yazılım kullanmak her zaman güvenlik problemlerine neden olabilir bu yüzden böyle bir yöntemi kullanmanızı tavsiye etmiyoruz.  Ayrıca lisanssız kullanım yapmak o yazılımı geliştiren kişilerin emeğini hiçe saymak anlamına da gelmektedir.

mIRC Script

mIRC (Mardam Khalid Bey Internet Relay Chat) sohbet programlarının atası olarak bilinen ve 90lı yılların sonunda oldukça popüler olan mIRC için oluşturulmuş script türüdür. Yalnızca bu uygulamada kullanılmaktadır. mIRC programı, IRC sohbet odalarını içeren sunuculara bağlanmak üzere kullanılan bir sohbet programıdır.

CGI Script

CGI açılımı Common Gateway Interface’dir. Web tabanlı servislerin uzaktan yönetilebilmesi ve uygulamalar arasında bağlantı oluşturabilmesi amacıyla kullanılan bir script türüdür. Web sunucuları ve bunların dışındaki programlar ile etkileşim ve ortak çalışma platformu oluşturmak bu sayede mümkün olmaktadır. CGI Script genel olarak Webin statik yapısını dinamik ve etkileşimli hale getirebilmek için kullanılmaktadır. İnternet ortamlarındaki hemen hemen bütün kullanıcı arayüzleri CGI standardı ile oluşturuluyor. Kullanıcılar web sitelerinde bulunan ve sunucu bilgisayarları üzerinde uygulamalar ve programları CGI sayesinde kullanabilmektedir. 

Uzaktan erişim ve kullanım sağlaması nedeniyle önemli güvenlik risklerini de barındırmaktadır.